NIET MOEILIJK WILLEN DOEN
Arno Goudsmit

Paul, ons aller meewerkend voorwerp van eer en dank, was mijn tweede promotor en hij heeft mij gedurende de lange jaren dat ik met mijn proefschrift op weg was langs deels ongebaande en ook deels baanloze wegen, telkens gestimuleerd met goede vragen en kritische commentaren. Die te mogen ontvangen, was een groot voorrecht. Een van de vragen waarmee Paul mij stil wist te krijgen, was waarom ik dacht dat het bestuderen van zelfverwijzende systemen zelf ook een zelf-verwijzende activiteit vereiste.

Ik geef daarvan een voorbeeld uit het veld. Psychotherapie, denk ik, is een vak van toegepaste logica. Het heeft weinig met psychologie te maken, maar juist veel met phronese (Gadamer) en met de grenzen van ons denk- en kenvermogen (Wittgenstein, Merleau-Ponty).

Ik begin met een casus, een vrouw die ik heb behandeld. Het gaat om iemand die niet te moeilijk wilde doen, en vaak in haar leven het verwijt heeft gekregen dat ze juist wel te moeilijk deed. Wat heeft zij daarvan geleerd, van al die verwijten? Precies, dat ze niet te moeilijk moest doen.

Dus nu gebeurt er iets, en ze heeft er last van. En wat zegt ze dan tegen zichzelf? Precies.

Dit vind ik interessant; niet alleen om te zien hoe ze geholpen kan worden, maar ook om de logica van het probleem zelf. Wat is hier, in logisch opzicht, zo interessant aan deze casus? Het zelfverwijt is een geïnternaliseerd verwijt van anderen. Ze heeft in haar kindertijd -  zonder die kindertijd hadden wij psychotherapeuten het toch echt een stuk moeilijker! - van alles gevoeld en beleefd, en ze heeft zich daarover geuit. Dat doen kinderen. En ze heeft dan, te vaak, te horen gekregen dat het niet belangrijk was, of te overdreven, of dat ze te lastig deed. Dus ze heeft op die reacties leren anticiperen, een intern voorspellend model ervan gemaakt.

Nu is de cirkel bijna rond. Want met behulp van het interne model kan ze zichzelf kritiseren, nog voordat anderen dat doen. Maar ze heeft het er dan wel zwaar mee, en ze vertelt hierover tegen anderen, bijvoorbeeld tegen haar vriendinnen. Ze krijgt dan tea and sympathy, medeleven en goed bedoelde adviezen, en deze beogen haar een beetje te verlossen van haar zelfkritiek. Dus wat zeggen de vriendinnen: "je moet het jezelf niet te moeilijk maken". Precies.

Het interne model produceert een gedrag dat aan zichzelf voorgelegd wordt, en door zichzelf wordt afgekeurd. Er is geen manier om onderscheid te maken tussen vorm en inhoud, tussen enerzijds zelfkritiek op eigen emoties, en anderzijds zelfkritiek op zelfkritiek; tussen emoties en zelfkritiek. Zelfkritiek staat bol van de emoties; emoties staan bol van de zelfkritiek. Logische typen worden daarbij niet onderscheiden.

Nu komt de cognitieve psychologie ons te hulp. Kijk eens mevrouw, u moet twee dingen onderscheiden, gevoel en gedachte, emotie en kritiek. "Aja, nu begrijp ik het beter", zegt ze, "maar voor mijn gevoel blijft het zoals het was". "Dan voelt u het verkeerd", denkt de cognitieve therapeut, maar hij zegt het zo niet, want uit onderzoek is gebleken dat zo'n antwoord  niet effectief is. De cognitieve therapie werkt minder goed, wanneer de negatieve overtuiging te diep in de persoon heeft postgevat. De ervaringsgerichte psychodynamische therapeut pakt dat anders aan, toont meer respect voor de emotie zoals deze wordt ervaren, maar heeft wel de makke dat hij voor de logica van zijn aanpak weinig houvast kan vinden in zijn eigen theoretische ondergrond.

Waar het volgens mij om gaat, is dat de zichzelf kritiserende zelfkritiek een logische vorm heeft die op zichzelf helemaal niet fout of pathologisch is, maar juist intrinsiek is aan de organisatie van levende systemen. Het miskennen van logische typen staat daarbij centraal. Juist het ontstaan van logische typen, dus van onderscheid tussen inhoud en vorm, taal en metataal, kritiek en metakritiek, etc., is een product van de levende organisatie, maar geen uitgangspunt ervan.

Zo is het mogelijk om een onderscheid te maken tussen een domein D1 waarin logische typen in het dagelijks leven wel worden onderscheiden (zoals bijvoorbeeld feiten en opinies, tekst en interpretatie, gevoelens en de afweer van gevoelens) en een domein D1* waarin dat niet gebeurt. Het is mogelijk om een onderscheid te gaan maken tussen een metadomein D2 waarin het onderscheid tussen D1 en D1* wel wordt gemaakt, en een metadomein D2* waarin dit onderscheid niet wordt gemaakt, etc. Zo komen we, al generaliserend, op een domein Dn waarin een onderscheid wordt gemaakt tussen de domeinen Dn-1 en Dn-1*, en we komen bij een domein Dn* waarin dat onderscheid niet wordt gemaakt.

De vraag is nu: wat is Dn*, hoe moet het worden gedefinieerd? Binnen de grens van Dn* onderscheiden we niet meer de Dn-1 en Dn-1*, en dus onderscheiden we daar ook niet de domeinen Dn-2 en Dn-2*, etc. Dn* is daar waar we geen onderscheid maken tussen logische typen, en dus ook niet tussen Dn* zelf en zijn tegenhanger, Dn. De grens van Dn* kan niet in positieve termen worden geformuleerd, maar wel als een buitengrens van het geldigheidsbereik van de grens van Dn. We hebben het dan over de definitie van een grens (van Dn) als de grens van het geldigheidsbereik van die definitie zelf. Zo'n definitie bevat een zelfverwijzing. Ik heb de grens van een dergelijk domein 'eenzijdig' genoemd. Voorbij die grens bestaat de definitie van die grens niet meer. We bevinden ons hier in de traditie van de via negativa, de exploratie en de reflectie op basis van uitsluiting en ontkenning. 

Wat hebben deze overwegingen voor praktisch nut in de behandeling van de mevrouw die ik hierboven noemde? Welnu, in de therapie zal er een nieuwe kern opgebouwd moeten worden, een waarin het gevoel van het gevoel mag bestaan, dus met minder vijandige zelfkritiek. Hoe doen we dat? Door te zoeken en te vragen naar de emoties die er zijn, de emoties over de wereld en over zichzelf, en door te vragen naar de emoties die betrekking hebben op de zelfkritiek en op de complicaties die deze met zich meebrengt. Door te vragen naar de ervaring van de vragen zelf. Aldus ontstaat er in het gesprek een onderwerp van gesprek, dat in eerste instantie logisch onderscheidbaar is van het gesprek zelf, maar dat in laatste instantie een gezamenlijke ruimte aanduidt, alsook die ruimte wordt, dus een ruimte waarin de actualiteit van het gesprek samenvalt met de inhoud ervan, waarin emoties kunnen bestaan en kunnen worden geuit. Het zal dan bijvoorbeeld gaan om emoties die we rouw kunnen noemen, verdriet over de mislukte en ontoereikende manieren van omgang met de mislukte en ontoereikende manieren van omgang, etc. Er ontstaan emoties die we vreugde kunnen noemen, blijdschap over de ervaring van gehoord worden over de ervaring van zichzelf (opnieuw) serieus mogen nemen, en blijdschap over de blijdschap over die ervaringen, etc. Er ontstaan nog veel meer emoties, zoals woede, gebaseerd op het verleden van de patiënt of op het actuele therapieproces, bijvoorbeeld woede op de irritante therapeut die niet begrijpt wat zij bedoelt. Maar allereerst is er dan, in de gezamenlijke ruimte,  opnieuw een domein voor de patiënt ontstaan waarin de logische typen niet worden onderscheiden, een domein dat als model kan worden geïnternaliseerd en dan voor de patiënt kan gaan dienen als persoonlijke kern en uitgangspunt. 

Termen als 'identiteit' en 'zelfbeeld' worden doorgans in dit verband wel gebruikt, maar ik beschrijf de autonome kern van iemand liever als een typenloos domein, waar wij met onze taal niet goed bij komen. Want ik wil niet te moeilijk doen bij deze feestelijke gelegenheid.

dr A.L. Goudsmit is psychotherapeut en directeur-oprichter van een ggz-instelling.
www.edtmaastricht.nl/goudsmit